Rola zabytkowych witraży i zakres odpowiedzialności opiekuna
Znaczenie witraży w kościołach i kamienicach
Zabytkowe witraże w kościołach i kamienicach pełnią równocześnie funkcję artystyczną, symboliczną, użytkową i dokumentacyjną. Z punktu widzenia opiekuna każdy z tych aspektów wymusza inny sposób myślenia o konserwacji. W kościołach witraż buduje nastrój sacrum: filtruje światło, kieruje wzrok ku ołtarzowi, opowiada sceny biblijne. W kamienicach – zwłaszcza w klatkach schodowych, nad drzwiami wejściowymi czy w wykuszach – podnosi standard budynku, porządkuje przestrzeń komunikacyjną i jest jednym z głównych „sygnatur” stylistycznych epoki.
Symbolika witraża ma znaczenie nie tylko dla wiernych, ale również dla lokalnej tożsamości. Zniszczenie oryginalnego przeszklenia to nie tylko strata materialna, ale wymazanie części historii miejsca. Warstwa użytkowa bywa pomijana, a jest kluczowa: witraż pełni funkcję przegrody zewnętrznej, wpływa na komfort cieplny, akustyczny i bezpieczeństwo (np. w razie wichury). Wreszcie każdy witraż jest zapisem technologii i estetyki konkretnego okresu; sposób szlifowania szkła, rodzaj farb, profil ołowiu i typ mocowań pozwalają datować obiekt i odczytywać jego dzieje.
Jeśli witraż ma wysoką wartość artystyczną, ale został zdegradowany przez lata amatorskich napraw, opiekun nie może traktować go jak „ładnego okna” do odnowienia. To wycinek dziedzictwa – jego ochronę trzeba planować jak pracę z archiwalnym dokumentem: ostrożnie, z pełną świadomością nieodwracalności błędnych decyzji.
Kto realnie odpowiada za stan zabytkowych witraży
W praktyce odpowiedzialność za zabytkowe witraże jest podzielona, co bywa źródłem nieporozumień. W obiektach sakralnych bezpośrednim opiekunem jest zwykle proboszcz lub przełożony wspólnoty zakonnej. To on podpisuje umowy, zleca prace i ponosi odpowiedzialność za skutki decyzji finansowych i organizacyjnych. Jednak nad nim stoi system ochrony zabytków: wojewódzki konserwator zabytków, a często także konserwator diecezjalny, którzy mają prawo wymagać dokumentacji, opiniować projekty i wstrzymywać niewłaściwe działania.
W zabytkowych kamienicach sprawa się komplikuje. Za stan części wspólnych odpowiada właściciel lub wspólnota mieszkaniowa reprezentowana przez zarządcę. To zarządca zleca przeglądy, organizuje remonty i kontaktuje się z konserwatorem miejskim lub wojewódzkim. Częsty błąd: wspólnota traktuje witraż jak zwykłe okno klatki schodowej i zleca jego „wymianę” firmie stolarskiej, pomijając fakt, że jest to element zabytkowy wymagający innego podejścia, innych materiałów i innych kwalifikacji.
Niezależnie od formy własności kluczową figurą jest dyplomowany konserwator dzieł sztuki (specjalizacja: szkło i witraż lub zbliżona). To on powinien przygotować program prac, wskazać metody i materiały oraz nadzorować realizację. Każda poważniejsza ingerencja w zabytkowy witraż bez udziału takiej osoby jest działaniem wysokiego ryzyka.
Bieżąca opieka a konserwacja i restauracja
Dla bezpieczeństwa zabytku fundamentalne jest rozróżnienie trzech poziomów ingerencji: bieżącej opieki, konserwacji i restauracji. Bieżąca opieka to codzienne i okresowe czynności wykonywane przez gospodarza obiektu lub przeszkolony personel techniczny: przeglądy, czyszczenie otoczenia witraży (nie samego szkła), kontrola szczelności ram, dbałość o stabilne warunki mikroklimatyczne. To także szybkie zgłaszanie niepokojących objawów specjaliście.
Konserwacja to działania mające zatrzymać proces niszczenia: uzupełnianie ubytków spoiny, stabilizacja pęknięć szkła, wzmocnienie konstrukcji, oczyszczanie z zabrudzeń technikami gwarantującymi odwracalność i maksymalne poszanowanie oryginału. Tego typu prace wykonuje wyłącznie konserwator z odpowiednimi uprawnieniami, według indywidualnie opracowanego programu. Restauracja sięga dalej: dopuszcza odtworzenie brakujących fragmentów kompozycji, rekonstrukcję brakujących pól czy malatur, gdy istnieją wystarczające podstawy źródłowe.
Im głębsza ingerencja, tym większe ryzyko utraty autentyczności zabytku. Rolą administratora jest nie „zamawiać ładnego efektu końcowego”, lecz zadbać o to, by w ogóle nie doszło do konieczności radykalnych działań, których koszty finansowe i historyczne są zawsze wysokie.
Zakres działań, które może podjąć opiekun obiektu
Opiekun obiektu – proboszcz, właściciel kamienicy czy zarządca – nie powinien samodzielnie czyścić, rozbierać, „uszczelniać” ani tym bardziej przerabiać witraży. Może natomiast, a wręcz powinien, tworzyć dla nich bezpieczne otoczenie. Do bezpiecznych zadań należą między innymi:
organizowanie regularnych wizji lokalnych i prostych przeglądów według ustalonych punktów kontrolnych,
dbałość o stan murów, dachów i rynien, aby ograniczać zawilgocenie strefy przy witrażach,
koordynacja działań ekip budowlanych, aby chronić witraże podczas remontów (osłony, zakaz prac udarowych w pobliżu, kontrola drgań),
prowadzenie prostej dokumentacji fotograficznej i opisowej zmian stanu,
wyboru wykonawców dokonywać tylko po weryfikacji kwalifikacji konserwatorskich i referencji.
Jeśli opiekun skupia się na profilaktyce, a działania stricte konserwatorskie zleca specjalistom, ryzyko nieodwracalnych szkód spada. Punkt kontrolny: jeśli do planu prac przy witrażach dopisujesz narzędzia typu szlifierka, myjka ciśnieniowa, silikon budowlany – oznacza to przekroczenie granicy bieżącej opieki.
Kluczowy wniosek wstępny
Jeśli nie jest jasne, kto w danej parafii, wspólnocie lub firmie zarządza sprawami witraży, to pierwszy krok powinien dotyczyć uporządkowania odpowiedzialności, a dopiero kolejne – techniki prac. Jeżeli nie masz pewności, czy witraż jest formalnie zabytkiem, priorytetem jest ustalenie jego statusu ochrony konserwatorskiej, zanim zostanie podjęta jakakolwiek ingerencja techniczna.
Podstawowa wiedza o konstrukcji i materiałach witraży zabytkowych
Budowa typowego witraża ołowianego
Klasyczny zabytkowy witraż ołowiany składa się z kilku kluczowych komponentów, z których każdy może stać się miejscem awarii. Rdzeniem kompozycji jest szkło – pojedyncze, niewielkie tafle o różnych kształtach i barwach tworzące większe pola. Te elementy szkła są łączone profilami ołowianymi, czyli kształtownikami w przekroju przypominającymi literę „H” lub „U”, które obejmują krawędzie szyb i utrzymują je w odpowiedniej pozycji.
Wnętrze profili wypełnione jest spoiwem (tradycyjnie kit na bazie olejów, kredy, czasem z dodatkiem żywic), które uszczelnia system i stabilizuje tafle. Cały panel witrażowy jest zwykle wzmacniany prętami (tzw. wzmocnienia stalowe lub mosiężne), do których przylutowane są wybrane profile ołowiane. Na obwodzie panel osadzony jest w ramie – stalowej, żeliwnej, drewnianej lub kamiennej wnęce, a całość mocowana jest do murów za pomocą kotew.
Dla opiekuna istotne jest zrozumienie, że „okno witrażowe” to złożony układ statyczny, w którym szkło nie przenosi głównych obciążeń. Ołowiane profile z czasem pełzną, stal koroduje, kit twardnieje i się wykrusza, a mur wokół może pracować. Każda ingerencja, która narusza równowagę między tymi elementami, przyspiesza degradację.
Różnice między witrażem kościelnym a kamienicznym
Witraże w kościołach zazwyczaj mają znacznie większą skalę niż te w kamienicach. Znajdują się wysoko, są mocno narażone na wiatr, deszcz, zmiany temperatury i promieniowanie UV po stronie zewnętrznej, a na obciążenia wynikające z różnic mikroklimatycznych między wnętrzem świątyni a światem zewnętrznym. Częstym problemem jest tu kondensacja pary wodnej oraz szybkie wychładzanie lub przegrzewanie paneli podczas gwałtownych zmian pogody.
W kamienicach witraże najczęściej montowane są w klatkach schodowych, nadświetlach drzwi wejściowych, w oknach wykuszy lub w świetlikach dachowych. Obciążenia wiatrem i deszczem bywają mniejsze (zwłaszcza w gęstej zabudowie), za to często występują silne wahania temperatury między nieogrzewaną klatką a mieszkaniami, a także znaczące narażenie na uszkodzenia mechaniczne (uderzenia, oparcia drabin, transport mebli). Z punktu widzenia konserwacji oznacza to inne priorytety: w kościołach – stabilizacja konstrukcji i ochrona przed warunkami zewnętrznymi; w kamienicach – zabezpieczenie przed dewastacją, drganiami i codzienną eksploatacją.
W obiekcie sakralnym dostęp do witraża wymaga najczęściej rusztowań lub podnośników, co generuje koszty i ryzyka dodatkowe (udary, drgania przenoszone na mur). W kamienicy natomiast witraże bywają w zasięgu ręki, co prowokuje do „szybkich napraw” przez przypadkowe osoby. To pozorna zaleta, która z punktu widzenia trwałości zabytku jest poważnym zagrożeniem.
Rodzaje szkła w zabytkowych witrażach i ich rozpoznawanie
Do typowych rodzajów szkła w zabytkowych witrażach należą: szkło antyczne (ręcznie dmuchane), szkło katedralne, szkło walcowane, szkło malowane i wypalane oraz nowsze zamienniki, takie jak szkło hartowane czy laminowane, dodawane w trakcie późniejszych napraw. Szkło antyczne ma nieregularną grubość, charakterystyczne „żyłkowanie” i lekkie zniekształcenia obrazu przy patrzeniu pod kątem. Pod światło widać subtelne fale – to efekt ręcznego kształtowania tafli. Szkło katedralne jest bardziej jednorodne, grubsze, często z wyraźną fakturą powierzchni od formy, w której było walcowane.
Warto też podejrzeć, jak ten temat rozwija Strona główna – Pujanled.pl — znajdziesz tam więcej inspiracji i praktycznych wskazówek.
Szkło malowane i wypalane rozpoznaje się po obecności warstwy farby (szarości, brązy, złocenia), która po wypale trwale łączy się z powierzchnią szkła. Odpadające łuski farby lub spękania warstwy malarskiej są sygnałem ostrzegawczym – wymagają konsultacji z konserwatorem, bo są nieodwracalne, jeśli zostaną źle potraktowane. Z kolei szkło hartowane występuje głównie w późniejszych wstawkach – przy opukiwaniu wydaje „twardszy” dźwięk, a przy pęknięciu rozsypuje się na drobne kawałki. Obecność takich szybek jest sygnałem, że ktoś już ingerował w oryginał, często bez zachowania zasad konserwatorskich.
Dla opiekuna nie jest najważniejsze pełne, specjalistyczne rozpoznanie technologii szkła, ale świadomość różnorodności. Jeśli w jednym oknie fragmenty szkła wyraźnie różnią się strukturą, fakturą lub barwą, można podejrzewać wcześniejsze naprawy. W takim przypadku każdą planowaną pracę trzeba projektować pod kątem ochrony najstarszych, najcenniejszych elementów.
Wpływ wieku i wcześniejszych napraw na konstrukcję
Każdy zabytkowy witraż nosi ślady napraw, często wielokrotnych. Wymienione szyby o innym odcieniu, przelutowane fragmenty profili ołowianych, dopełnienia wykonane innym rodzajem szkła – to wszystko zmienia parametry mechaniczne panelu. Profil ołowiany lutowany kilka razy w tym samym miejscu jest kruchy i zmęczony, a jego wytrzymałość znacznie spada. Stare wzmocnienia stalowe mogą być ukryte pod warstwą korozji i nie spełniać swojej roli.
Bywa, że wcześniejsze naprawy wykonano materiałami niezgodnymi z oryginałem: zastosowano silikon zamiast kitu, twarde wypełniacze epoksydowe, zbyt sztywne ramy aluminiowe. Takie interwencje pozornie „uszczelniają” i „usztywniają” witraż, ale w dłuższej perspektywie przekazują obciążenia nie tam, gdzie należy, co prowadzi do pęknięć szkła lub wybrzuszeń całych pól. Każda współczesna naprawa musi brać to pod uwagę: nie projektuje się jej w próżni, lecz w dialogu z historią obiektu.
Jeżeli na etapie oględzin widać, że witraż jest „składany” z elementów z różnych okresów, konieczna jest szczegółowa dokumentacja konserwatorska. Uproszczone myślenie „wszystko do wymiany na nowe” jest najgorszym możliwym rozwiązaniem – niszczy autentyczną substancję i odbiera obiektowi wartość zabytkową, nawet jeśli efekt wizualny na pierwszy rzut oka jest atrakcyjny.
Wniosek po analizie konstrukcji
Jeśli nie potrafisz jednoznacznie określić, z jakim typem konstrukcji witraża masz do czynienia, jakiego rodzaju szkło dominuje i jak wygląda układ wzmocnień, przyjmij zasadę wysokiej ostrożności. Oznacza to: zero agresywnych środków chemicznych, zero prób prostowania profili czy douzupełniania spoiny „na oko”. W takiej sytuacji każda próba „upiększenia” może przynieść więcej szkody niż pożytku.
Źródło: Pexels | Autor: Jonas Horsch
Podstawy prawa i formalności przed podjęciem jakichkolwiek prac
Kiedy witraż jest zabytkiem i jakie są konsekwencje
Formy ochrony prawnej witraży w Polsce
Witraż może być chroniony na kilka sposobów, a zakres obowiązków opiekuna zależy od przyjętej formy ochrony. Najczęstsze przypadki:
wpis do rejestru zabytków – najwyższy poziom ochrony, indywidualna decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (WKZ), obejmująca obiekt kościoła lub kamienicy jako całość albo konkretne elementy wystroju,
gminna ewidencja zabytków (GEZ) – obiekt znajduje się w lokalnym wykazie zabytków, co nieco inaczej reguluje zakres wymaganych uzgodnień, ale ingerencje nadal są kontrolowane,
ochrona w ramach parku kulturowego lub układu urbanistycznego – witraż nie jest wymieniony z nazwy, lecz znajduje się w obrębie chronionego założenia; prace również mogą wymagać uzgodnień,
brak formalnego wpisu, ale walor zabytkowy – dotyczy zwłaszcza młodszych witraży (np. z przełomu XIX/XX w.), jeszcze nieobjętych formalną ochroną, lecz posiadających wartość historyczną lub artystyczną.
Dla opiekuna kluczowe jest, że brak księgi rejestrowej „na półce” nie oznacza braku ograniczeń. O rodzaju ochrony decyduje faktyczny status obiektu, a nie wyłącznie wiedza zarządcy. Punkt kontrolny: jeśli informacja o ochronie sprowadza się do zdania „zawsze tak robiliśmy i nikt się nie czepiał”, to znaczy, że etap rozpoznania prawnego nie został wykonany.
Jak sprawdzić status prawny witraża krok po kroku
Minimum działań przed jakąkolwiek ingerencją techniczną to ustalenie, czy budynek i witraże podlegają ochronie konserwatorskiej. Praktyczny tok postępowania może wyglądać następująco:
Weryfikacja budynku – sprawdzenie, czy kościół lub kamienica są wpisane do rejestru zabytków. Informację można uzyskać:
w wojewódzkim urzędzie ochrony zabytków (WKUOZ),
w elektronicznych rejestrach zabytków prowadzonych przez NID i WKZ,
w urzędzie gminy/miasta (wydział architektury lub wydział ochrony zabytków).
Ustalenie, czy witraże są wymienione w decyzji – w decyzji o wpisie do rejestru lub dokumentacji GEZ szuka się wzmianki o wystroju wnętrza, witrażach, przeszkleniach artystycznych. Brak osobnego wymienienia witraży nie oznacza, że można je dowolnie wymieniać – zwykle traktowane są jako część chronionego wystroju.
Sprawdzenie miejscowego planu zagospodarowania lub uchwały o parku kulturowym – ważne zwłaszcza w historycznych centrach miast. Ustalenia planu mogą ograniczać zakres modyfikacji elewacji, otworów okiennych, świetlików.
Dokumenty wewnętrzne właściciela/zarządcy – w parafiach i wspólnotach zakonnych pomocne są inwentarze kościelne, protokoły powizytacyjne, zapisy o wcześniejszych pracach konserwatorskich. W kamienicach – dokumentacja wspólnoty mieszkaniowej lub spółdzielni.
Przykład z praktyki: zarządca kamienicy zlecił wymianę witraży klatki schodowej na „nowe, cieplejsze”. Na etapie montażu pojawiła się kontrola WKZ – okazało się, że budynek jest w GEZ, a oryginalne witraże zdemontowano bez wymaganego pozwolenia. Koszty odtworzenia i postępowania administracyjnego kilkukrotnie przekroczyły planowany budżet „modernizacji okien”.
Jeśli po podstawowym rozpoznaniu pojawia się choć cień wątpliwości co do statusu, rozsądnym minimum jest oficjalne zapytanie do WKUOZ. Od tej chwili decyzje opiera się na odpowiedzi organu, a nie na przypuszczeniach czy obiegowych opiniach.
Jakie prace przy zabytkowych witrażach wymagają pozwolenia
Zakres prac przy witrażach dzieli się na trzy poziomy: proste czynności opiekuńcze, prace naprawcze oraz konserwacja i restauracja. Każdy poziom wiąże się z innymi wymaganiami formalnymi.
Czynności opiekuńcze – łagodne odkurzanie, usuwanie pajęczyn, kontrola i czyszczenie orynnowania w sąsiedztwie witraży, monitorowanie przecieków, dokumentowanie stanu. Zazwyczaj nie wymagają pozwolenia, pod warunkiem że nie dochodzi do ingerencji w substancję zabytku (szkło, profile, kit, malowidła).
Prace naprawcze o małej skali – miejscowe uszczelnienia przy ramie, drobne korekty mocowań prętów, wymiana pojedynczych kotew w murze, regulacja skrzydeł stolarki chroniącej witraże. W obiekcie wpisanym do rejestru nawet takie działania mogą wymagać zgłoszenia lub pozwolenia WKZ, zwłaszcza jeśli dotyczą oryginalnych elementów.
Konserwacja, restauracja, wymiana elementów – każda ingerencja w szkło, profile ołowiane, warstwę malarską, kit, a także demontaż paneli do prac w pracowni PODLEGA procedurze uzgodnień z WKZ. Dotyczy to także pozornie „drobnych” działań, jak wymiana kilku pękniętych szybek czy przelutowanie fragmentu sieci ołowiów.
Punkt kontrolny: jeśli w opisie planowanych działań pojawiają się słowa „wymiana”, „demontaż”, „przelutowanie”, „rekonstrukcja”, oznacza to konieczność sprawdzenia, czy wymagane jest pozwolenie konserwatorskie. Brak tego etapu to prosta droga do naruszenia przepisów o ochronie zabytków.
Podstawowe procedury administracyjne przed rozpoczęciem prac
Organizacja prac przy witrażach w zabytkach obejmuje równolegle dwa tory: formalno-prawny i techniczny. Zanim na rusztowaniu pojawi się pierwszy wykonawca, warto uporządkować następujące elementy:
Opis stanu i zakresu planowanych prac – szkicowy, ale konkretny: jakie okna, ile pól, jakiego typu uszkodzenia (pęknięcia, wybrzuszenia, nieszczelności). Ten opis jest punktem wyjścia zarówno dla WKZ, jak i dla potencjalnych wykonawców.
Wstępna konsultacja z konserwatorem dzieł sztuki – jeszcze przed złożeniem wniosku o pozwolenie dobrze jest mieć eksperta, który realnie oceni zakres działań i pomoże sformułować dokumentację. Unika się wtedy składania wniosków „na wyrost” lub zbyt ogólnych.
Przygotowanie dokumentacji do WKZ – najczęściej wymagane są:
opis obiektu i witraży (w tym datowanie, autor, jeśli znany),
dokumentacja fotograficzna stanu obecnego,
opis planowanych prac (zakres, metody, materiały),
dane wykonawcy z uprawnieniami konserwatorskimi,
harmonogram i sposób zabezpieczenia obiektu na czas prac.
Uzgodnienie z właścicielem/zarządcą budynku – w parafii zwykle proboszcz, w kamienicy – wspólnota lub spółdzielnia. Brak jednoznacznej zgody właściciela potrafi zablokować nawet najlepiej zaprojektowany projekt konserwatorski.
Upewnienie się co do wymogów BHP i ppoż. – prace przy witrażach na wysokości, z użyciem lutownic, chemikaliów i rusztowań wymagają odrębnych uzgodnień (np. z inspektorem BHP, strażą pożarną, administratorem budynku).
Jeśli na którymkolwiek z tych etapów pojawia się chaos – różne wersje zakresu prac, brak zgody właściciela, brak jasno wskazanego wykonawcy – nie ma sensu przyspieszać procedur w urzędzie. Lepiej skorygować założenia, niż później poprawiać wniosek lub tłumaczyć samowolę.
Odpowiedzialność prawna i finansowa za nielegalne prace
Naruszenie przepisów o ochronie zabytków nie kończy się na „upomnieniu”. Praktyka pokazuje, że skutki mogą być długotrwałe i kosztowne. Odpowiedzialność ciąży zarówno na właścicielu/zarządcy, jak i na wykonawcy.
Konsekwencje administracyjne – WKZ może:
nakazać wstrzymanie prac,
zobowiązać do przywrócenia stanu poprzedniego (w praktyce często niemożliwe w pełni),
nałożyć obowiązek wykonania dodatkowej konserwacji na koszt właściciela.
Odpowiedzialność wykroczeniowa i karna – przepisy przewidują kary grzywny, a w skrajnych przypadkach także odpowiedzialność karną za zniszczenie lub uszkodzenie zabytku.
Skutki ubezpieczeniowe – ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania, jeśli szkoda powstała w wyniku prac prowadzonych bez wymaganych pozwoleń albo przez osoby bez kwalifikacji.
Punkt kontrolny: jeżeli w rozmowie z potencjalnym wykonawcą pada zdanie „zrobimy to tak, żeby nikt się nie dowiedział”, jest to jednoznaczny sygnał ostrzegawczy. Taki wykonawca nie tylko naraża zabytkowy witraż, ale też wystawia opiekuna i właściciela na konsekwencje finansowe i prawne.
Minimalne wymagania wobec wykonawców prac konserwatorskich
Dobór wykonawcy to jedno z kluczowych zadań opiekuna. Nawet przy poprawnie przygotowanej dokumentacji, błędny wybór osoby lub firmy może zniweczyć efekty całego procesu formalnego. Przy wstępnej selekcji warto zastosować kilka prostych kryteriów.
Uprawnienia konserwatorskie – konserwator lub pracownia powinni mieć:
udokumentowane wykształcenie kierunkowe (konserwacja dzieł sztuki, specjalizacja w szkle, polichromii lub pokrewnych),
doświadczenie w pracy przy witrażach zabytkowych, a nie tylko „witrażach artystycznych” produkowanych współcześnie,
wpis na listę kwalifikowanych wykonawców prowadzoną przez niektóre WKUOZ (tam, gdzie jest taka praktyka).
Referencje z podobnych realizacji – najlepiej:
prace przy obiektach o podobnej skali (duże okna kościelne vs. mniejsze witraże kamieniczne),
realizacje z udziałem WKZ (konserwacje wymagające pozwolenia),
możliwość obejrzenia efektów prac „na żywo” lub w rzetelnej dokumentacji przed/po.
Standard dokumentacji – wykonawca powinien przedstawić przykłady:
kart konserwatorskich,
opisów technologii i zastosowanych materiałów,
dokumentacji fotograficznej z etapów prac.
Dodatkowym kryterium jest sposób komunikacji. Jeżeli kandydat bagatelizuje formalności, obiecuje „szybko, tanio, bez zbędnych papierów” lub odradza kontakt z WKZ, to jest to kolejny sygnał ostrzegawczy. Rzetelny konserwator woli poświęcić więcej czasu na przygotowanie dokumentacji, niż narażać siebie i zleceniodawcę na zarzut nielegalnej ingerencji w zabytek.
Jeżeli kilka ofert różni się wyłącznie ceną, a nie widać różnic w kwalifikacjach i podejściu do dokumentowania procesu, lepiej przyjąć wariant z pełniejszą dokumentacją i logicznym planem działań. Taka inwestycja zwraca się w przyszłości, bo kolejne pokolenia opiekunów mają jasny obraz tego, co zostało zrobione.
Audyt stanu witraża – jak przeprowadzić rzetelną ocenę wstępną
Przygotowanie do oględzin i zasady bezpieczeństwa
Aby audyt stanu witraża był wiarygodny, musi być prowadzony systematycznie i w bezpiecznych warunkach. Minimalny zestaw przygotowań obejmuje:
organizację bezpiecznego dostępu – w kościołach: rusztowanie lub podnośnik zaprojektowane tak, aby nie opierać się bezpośrednio o ramy witraży; w kamienicach: stabilne drabiny, zabezpieczenia przed upadkiem z wysokości,
oświetlenie – latarka z rozproszonym światłem, czasem lampy ustawione we wnętrzu lub na zewnątrz, aby ocenić szczelność i deformacje,
proste narzędzia pomiarowe – miarka, notatnik, aparat fotograficzny lub telefon z dobrą jakością zdjęć, marker do opisywania wydruków lub planów,
zasady postępowania – zakaz opierania się o witraż, naciskania na pola szkła, „testowania” sztywności ołowi przez dociskanie dłonią; wszystkie obserwacje wykonuje się z minimalną ingerencją fizyczną w obiekt.
Przygotowanie obejmuje także uzgodnienie z właścicielem, o jakiej porze dnia prowadzi się oględziny – światło słoneczne może pomagać lub przeszkadzać. Czasem korzystniej jest oglądać witraż rano lub po południu, aby uniknąć oślepiającego światła, które maskuje pęknięcia i wybrzuszenia.
Jeżeli na etapie przygotowań okazuje się, że nie da się zapewnić bezpiecznego dostępu (np. brak miejsca na rusztowanie, zbyt stromy dach), audyt wstępny należy ograniczyć do obserwacji z poziomu gruntu i dokumentacji fotograficznej. Próby „improwizowanego” wspinania się to ryzyko zarówno dla ludzi, jak i dla samego witraża.
Ocena stanu szkła – pęknięcia, ubytki, deformacje
Podstawowy etap audytu to analiza stanu samego szkła. W praktyce ogląda się każdy panel i każde pole szkła, szukając powtarzalnych symptomów.
Typowe uszkodzenia szkła i ich wstępna klasyfikacja
Podczas oględzin szkło należy oceniać nie tylko pod kątem „czy jest całe”, ale także zadając kilka konkretnych pytań o charakter, skalę i rozkład uszkodzeń. Ułatwia to później podjęcie decyzji, czy wystarczy monitoring, czy konieczna jest szybka interwencja konserwatorska.
Pęknięcia proste i włosowate – drobne rysy biegnące na wylot lub powierzchniowo, często widoczne dopiero w skośnym świetle. Pojedyncze pęknięcia w polu szkła, bez znacznych naprężeń wokół, zwykle kwalifikują się do obserwacji i późniejszej stabilizacji, a nie natychmiastowej wymiany.
Pęknięcia z rozwarciem – takie, gdzie brzegi szkła zaczynają się mijać lub rozsuwać. To sygnał, że panel pracuje (wybrzuszenie, deformacja ramy) lub że brakuje podparcia. Wymagają szybkiej konsultacji konserwatorskiej, aby uniknąć wypadnięcia fragmentu.
Ubytki krawędziowe – wyszczerbienia wzdłuż ołowianych żeber lub przy krawędziach paneli. Często powstają przy nieumiejętnym otwieraniu i zamykaniu okien albo przy drganiu konstrukcji. Same w sobie nie zawsze są krytyczne, ale kumulacja takich ubytków osłabia całe pole.
Ubytki centralne i przebicia – brakujące fragmenty wewnątrz pola szkła, zwykle zaklejone prowizorycznie silikonem, taśmą lub pleksi. To już uszkodzenia wysokiego ryzyka, bo zmieniają rozkład obciążeń i dopuszczają wodę do wnętrza panelu.
Deformacje powierzchniowe szkła – falowanie, wygięcia, „pofalowane” odbicie światła. W starszych witrażach część z nich jest cechą technologiczną szkła ręcznie dmuchanego, jednak silne lokalne wybrzuszenia (zwłaszcza współwystępujące z wygięciem ołowiu) świadczą o pracy całego panelu.
Jeśli większość pól ma jedynie pojedyncze, stare pęknięcia bez rozwarcia i bez widocznych naprężeń, zwykle wystarcza dokładny opis, dokumentacja fotograficzna i plan monitoringu. Jeśli pęknięcia z rozwarciem i ubytki centralne powtarzają się w sąsiednich polach – to punkt kontrolny: trzeba przeanalizować przyczynę ruchu konstrukcji, a nie tylko same uszkodzenia.
Ślady korozji i zabrudzeń – co oznacza powierzchnia szkła
Stan powierzchni szkła dostarcza informacji nie tylko o estetyce, ale o mikroklimacie, szczelności i historii użytkowania wnętrza. Oceniając zabrudzenia, dobrze jest rozróżnić kilka ich rodzajów.
Osady powierzchniowe – kurz, sadza, pył uliczny. Zwykle równomiernie rozłożone od strony wnętrza lub zewnętrza. Mogą stanowić tylko problem optyczny, ale ich nierównomierny rozkład (np. w pasach) bywa śladem wcześniejszych zacieków.
Korozja szklana („matowienie”, zmatowienia punktowe) – mikrospękania i zmatowienia powierzchni, czasem z widocznymi krążkami lub plamami przypominającymi „mapę”. Powstają zwykle wskutek długotrwałego zawilgocenia i kondensacji pary wodnej.
Osady z solami i naloty krystaliczne – białe, krystaliczne lub mleczne naloty, najczęściej od strony zewnętrznej, wynikające z działania zasolonych murów, wody opadowej lub spalin. Utrzymująca się obecność takich osadów sygnalizuje problem z odpływem wody lub brakiem zabezpieczenia od strony zewnętrznej.
Ślady „czyszczenia” agresywnymi środkami – rysy w jednym kierunku, przetarte do połysku pasy, smugi po rozpuszczalnikach. Często świadczą o nieprofesjonalnych interwencjach sprzątających, które w dłuższej perspektywie osłabiają warstwę malarską.
Jeśli zanieczyszczenia są głównie powierzchniowe i równomierne, zwykle wystarczy zaplanować profesjonalne czyszczenie w ramach przyszłych prac. Jeśli jednak korozja szkła i naloty solne koncentrują się w dolnych partiach okien lub przy połączeniu z murem, jest to sygnał ostrzegawczy dotyczący zawilgocenia ścian i nieszczelności obróbek blacharskich.
Stan spoin ołowianych – sztywność, pęknięcia, utrata nośności
Ołów w witrażu pełni rolę konstrukcyjną – to na nim spoczywa ciężar szkła. Jego kondycja decyduje o tym, czy panel zachowa stabilność przy wietrze, drganiach i zmianach temperatury. Podczas audytu trzeba odpowiedzieć sobie na kilka pytań.
Czy profile ołowiane są proste, czy wygięte? Delikatne odchylenia są normalne w starych witrażach, natomiast silne łuki, „zamykanie się” pól i wybrzuszenia całych pasów ołowiu to dowód, że konstrukcja zaczęła pracować.
Czy spoiny lutownicze są ciągłe? Ubytki lutu, pęknięte węzły (miejsca krzyżowania się profili), odspojenia na krawędziach paneli – to elementy wysokiego ryzyka. Wystarczy kilka osłabionych węzłów, by wiatr lub gwałtowne zamknięcie okna spowodowały pęknięcia szkła.
Czy ołów nie wykazuje oznak nadmiernego utlenienia i kruchości? Naturalna patyna jest normalna, ale łuszczenie, pękanie przy lekkim dotknięciu (test wyłącznie wzrokowy – bez wyginania!) świadczą o daleko posuniętym zmęczeniu materiału.
Czy ktoś nie wykonywał „napraw” nieodpowiednim metalem? Widać to po innym kolorze profili, niepasujących przekrojach lub fragmentach przylutowanych mosiądzem/miedzią. Takie miejsca często korodują szybciej i tworzą lokalne naprężenia.
Jeśli wygięcia ołowiu są lokalne i pojedyncze, można je ująć jako punkt do długoterminowego monitoringu. Jeżeli całe pasaże ołowiu „płyną” w jedną stronę, a węzły są popękane – to punkt kontrolny sugerujący konieczność opracowania projektu przelutowania i wzmocnienia konstrukcji.
Ramy, kotwy i elementy nośne – stabilność całej konstrukcji
Wiele problemów z witrażami ma źródło nie w samym panelu, lecz w ramie i systemie mocowania. Oceniając stan konstrukcji, przydatna jest lista kilku krytycznych elementów.
Ramy metalowe (stalowe, żeliwne) – należy sprawdzić ślady korozji, pęknięcia spawów, deformacje profili. Szczególnie niebezpieczna jest korozja przy punktach mocowania kotew – prowadzi do ich rozluźnienia i „pracy” całego witraża.
Ramy drewniane – zgnilizna, ślady owadów, pęknięcia i rozsychanie drewna. Miękkie, wżarte fragmenty drewna przy krawędziach szkła oznaczają ryzyko utraty podparcia i przecieki wody do wnętrza.
Kotwy i ściągi – trzeba odnotować, czy wszystkie są na swoim miejscu, czy nie są dokręcone zbyt mocno (wciąganie paneli do wewnątrz) ani zbyt luźno (drgania przy wietrze). Brak nawet pojedynczej kotwy w dużym oknie to sygnał ostrzegawczy.
Połączenia z murem – pęknięcia tynku wokół ram, szczeliny, wykruszenia zaprawy. Takie uszkodzenia usprawniają penetrację wody, co z czasem przyspiesza korozję zarówno metalu, jak i szkła.
Jeśli ramy i kotwy są stabilne, a uszkodzenia dotyczą głównie powierzchniowej korozji czy łuszczącej się farby, można planować konserwację w średniej perspektywie. Jeżeli jednak są wyraźne deformacje, urwane kotwy lub luźne ramy, każda zwłoka zwiększa ryzyko awarii całego przeszklenia.
Szczelność i ochrona przed wodą oraz wiatrem
Witraż, który „stoi w wodzie” lub pracuje pod naporem wiatru, będzie niszczył się szybciej niezależnie od jakości szkła i ołowiu. Dlatego podczas audytu trzeba wyraźnie oddzielić kwestie konstrukcyjne od problemu szczelności.
Ślady zacieków i zawilgocenia – zacieki na dolnych partiach szkła, ślady spływu na murze pod oknem, przebarwienia tynków. Często wskazują na przeciekające obróbki blacharskie lub niedrożne rynny.
Przenikanie wiatru – zimne ciągi w okolicy okna, drgania dekoracji, ruch zasłon przy zamkniętym oknie. To sygnał, że witraż nie spełnia już elementarnych funkcji użytkowych, a obciążenia wiatrowe przenoszone są nierównomiernie na konstrukcję.
Uszczelnienia wtórne – silikony, pianki montażowe, taśmy klejące. Ich obecność zwykle świadczy o doraźnych, nieprofesjonalnych naprawach. Część z tych materiałów może chemicznie oddziaływać na ołów i szkło.
Systemy ochronne (szyby zewnętrzne, okładziny) – trzeba ocenić, czy są prawidłowo wentylowane (szczeliny wentylacyjne, brak kondensacji pary pomiędzy szybką ochronną a witrażem), czy nie powodują przegrzewania paneli.
Jeśli ślady zawilgocenia ograniczają się do lokalnych zacieków bez widocznych szkód konstrukcyjnych, wystarczy w pierwszej kolejności usunąć przyczynę (np. nieszczelną rynnę). Natomiast systemowe przecieki lub kondensacja pomiędzy szybą ochronną a witrażem są sygnałem ostrzegawczym wymagającym projektu przebudowy systemu ochrony.
Warstwa malarska i detale dekoracyjne – stabilność i czytelność
Warstwa malarska (farby, laserunki, kontury) oraz inne elementy dekoracyjne (szkła wklejane, aplikacje) są szczególnie wrażliwe na nieumiejętne zabiegi. Pośpieszne „czyszczenie” może zniszczyć to, co przetrwało sto lat.
Stan konturów i cieniowań – należy zwrócić uwagę, czy farba nie łuszczy się, nie odspaja płatami i czy nie ma smug po wcześniejszym zmywaniu. Utrata konturów silnie wpływa na czytelność kompozycji i nie zawsze daje się odtworzyć.
Pęknięcia i odklejenia farby – mikropęknięcia jeszcze bez odspojenia wymagają jedynie monitoringu. Natomiast farba odchodząca w płatkach lub tworząca „pęcherze” to stan alarmowy, zwykle związany z mikroklimatem i wcześniejszymi, nieprawidłowymi zabiegami.
Retusze i przemalowania – inny odcień, zbyt mocne linie, farba kryjąca oryginalny rysunek. Takie ingerencje trudno cofnąć, ale podczas audytu trzeba je dokładnie zlokalizować i opisać, bo wpływają na zakres ewentualnych prac rekonstrukcyjnych.
Elementy dodatkowe – fragmenty szkła klejone na powierzchni, aplikacje metalowe, okucia. Należy ocenić, czy są stabilne, czy kleje nie żółkną, nie kruszeją i nie migrują w głąb szkła.
Jeśli warstwa malarska jest w większości stabilna, a ubytki ograniczają się do pojedynczych pól, można zaplanować selektywne zabiegi zabezpieczające. Gdy odspojenia farby są rozległe, każdy dodatkowy rok zwłoki zwiększa ryzyko nieodwracalnej utraty oryginalnego rysunku.
Dokumentacja z audytu – jak notować, aby mieć realne narzędzie do zarządzania
Sam opis słowny „witraż w złym stanie” nie daje podstaw do podjęcia decyzji. Dokumentacja z audytu musi być użyteczna: dla WKZ, dla konserwatora i dla przyszłych opiekunów. Minimalny standard to powiązanie opisu z czytelnym systemem oznaczeń.
Podział witraża na pola referencyjne – siatka (np. litery dla kolumn, cyfry dla rzędów), którą można nanieść na szkic lub wydruk zdjęcia. Każde pole otrzymuje swój kod: np. B3, C5.
Skala uszkodzeń – prosta skala 3–4 stopniowa (np. 0 – brak uszkodzeń, 1 – drobne, 2 – umiarkowane, 3 – poważne). Ważne, aby przed użyciem skali zdefiniować kryteria dla każdego stopnia i stosować je konsekwentnie.
Opis jakościowy – krótkie notatki do każdego pola lub strefy: „pęknięcie z rozwarciem, ok. 5 cm”, „ubytek w narożu, brak szkła”, „odspajająca się warstwa malarska przy dolnej krawędzi”.
Dokumentacja fotograficzna – zdjęcia ogólne (całe okno, cała ściana) oraz detale (pęknięcia, wybrzuszenia, korozja). Dobrą praktyką jest oznaczanie na wydruku, skąd wykonano dane zdjęcie.
Zapis dat i warunków oględzin – data, pora dnia, pogoda, temperatura (choćby orientacyjnie). Przy kolejnych audytach łatwiej porównywać zmiany w zbliżonych warunkach.
Jeśli dokumentacja pozwala bez trudu odnaleźć w terenie konkretne pole oznaczone w notatkach, a skala uszkodzeń jest zrozumiała dla osób trzecich, audyt spełnia swoje zadanie. Jeśli natomiast opis ogranicza się do ogólników bez lokalizacji i zdjęć, przy kolejnym remoncie trzeba będzie zaczynać rozpoznanie od zera.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak rozpoznać, czy witraż w kościele lub kamienicy jest zabytkowy?
Minimum to sprawdzenie trzech rzeczy: wieku budynku, obecności wpisu do rejestru zabytków oraz cech samego witraża. Jeśli budynek powstał przed II wojną światową, a przeszklenie ma nieregularne tafle, widoczne profile ołowiane i malowane detale – to pierwszy sygnał, że może chodzić o obiekt zabytkowy, a nie współczesną dekorację.
Kolejny krok to weryfikacja formalna: kontakt z wojewódzkim lub miejskim konserwatorem zabytków, ewentualnie z konserwatorem diecezjalnym (w przypadku kościołów). Punkt kontrolny: jeśli nie masz pisemnej informacji o braku ochrony konserwatorskiej, traktuj witraż jak zabytek i wstrzymaj się z jakąkolwiek „wymianą okien”.
Kto odpowiada za stan zabytkowych witraży w kościele, a kto w kamienicy?
W kościele podstawową odpowiedzialność ponosi proboszcz lub przełożony wspólnoty zakonnej – to on podpisuje umowy i akceptuje zakres prac. Nad nim stoi jednak konserwator wojewódzki (oraz często diecezjalny), który ma prawo zatwierdzać programy prac i wstrzymać nieprawidłowe działania. Sygnał ostrzegawczy: jeśli firma proponuje „remont witraży” bez kontaktu z urzędem ochrony zabytków, coś jest nie tak w organizacji procesu.
W kamienicy odpowiedzialność spoczywa na właścicielu lub wspólnocie mieszkaniowej, reprezentowanej przez zarządcę. To zarządca powinien pilnować przeglądów, konsultacji z konserwatorem i wyboru wykonawcy z odpowiednimi uprawnieniami. Jeśli „decyzję” o wymianie witraża podejmuje wyłącznie firma stolarska, to znaczy, że system odpowiedzialności jest ustawiony błędnie.
Jak dbać na co dzień o zabytkowe witraże, żeby ich nie uszkodzić?
Bieżąca opieka polega na dbaniu o otoczenie witraża, a nie na bezpośredniej ingerencji w szkło i ołów. Minimum obejmuje: regularne wizje lokalne, kontrolę szczelności ram, usuwanie zacieków i pleśni z murów wokół przeszkleń, zabezpieczanie witraży podczas prac budowlanych (osłony, ograniczenie drgań). Są to czynności, które może wykonywać proboszcz, gospodarz obiektu lub przeszkolony konserwator budynku.
Punkt kontrolny: jeśli do planu opieki dopisujesz szorowanie szkła, silikonowanie fug, użycie myjki ciśnieniowej albo szlifierki – przekraczasz granicę bezpiecznej eksploatacji. W takim momencie każda kolejna czynność powinna być już poprzedzona opinią dyplomowanego konserwatora dzieł sztuki.
Czego absolutnie nie wolno robić samodzielnie przy zabytkowych witrażach?
Lista zakazów jest krótka, ale kluczowa. Bez udziału konserwatora nie wolno: demontować paneli witrażowych, ciąć ani wiercić szyb, „uszczelniać” ołowiu silikonem budowlanym, czyścić szyb agresywną chemią ani myjką ciśnieniową, zmieniać konstrukcji ram i kotew. Każda z tych ingerencji narusza statykę lub warstwę historyczną obiektu.
Sygnał ostrzegawczy: jeśli wykonawca proponuje traktowanie witraża jak zwykłego pakietu szybowego (np. „wyjmiemy, damy nowe szkło, ocieplimy pianką”), oznacza to brak kompetencji konserwatorskich. W takiej sytuacji lepiej wstrzymać prace, niż produkować szkody, których nie da się już odwrócić.
Kiedy wystarczy bieżąca opieka, a kiedy trzeba wezwać konserwatora witraży?
Bieżąca opieka wystarcza, gdy pojawiają się drobne ślady starzenia: lekko zmatowiałe szkło, pojedyncze mikropęknięcia, niewielkie zabrudzenia czy nieznaczne rozszczelnienia ram. Wtedy kluczowe są: monitoring stanu, dobra dokumentacja fotograficzna i dbanie o stabilne warunki mikroklimatyczne (brak nagłych wahań temperatury i wilgotności przy witrażu).
Natychmiastowy kontakt z konserwatorem jest konieczny, gdy widoczne są: wypaczenia paneli, wykruszony kit na dużych odcinkach, odspojone lub mocno popękane tafle szkła, silna korozja prętów wzmacniających, przecieki wody do wnętrza. Punkt kontrolny: jeśli witraż przestaje pełnić funkcję przegrody (wieje, cieknie, „faluje” przy dotyku) – to już nie profilaktyka, tylko potrzeba profesjonalnej konserwacji.
Jak wybrać wykonawcę do konserwacji zabytkowych witraży?
Podstawowe kryteria to: dyplom konserwatora dzieł sztuki ze specjalizacją witraż/szkło lub zbliżoną, udokumentowane realizacje przy obiektach zabytkowych oraz referencje od proboszczów, zarządców kamienic lub urzędów konserwatorskich. Minimum to pisemny program prac zaakceptowany przez właściwego konserwatora zabytków.
Sygnał ostrzegawczy: wykonawca nie zadaje pytań o status zabytku, nie proponuje wizji lokalnej, nie chce dokumentacji fotograficznej stanu wyjściowego, a ofertę składa „z marszu” jak na zwykłe okna. Jeśli tak to wygląda, lepiej szukać innej pracowni, bo ryzyko nieodwracalnych strat jest wyższe niż potencjalna oszczędność.
Czym różni się witraż kościelny od kamienicznego pod względem opieki i zagrożeń?
Witraże kościelne są zwykle większe, umieszczone wyżej i silniej narażone na działanie wiatru, deszczu, promieniowania UV oraz na różnice temperatur między wnętrzem a zewnętrzem. Typowe problemy to: kondensacja pary wodnej, przeciągi, drgania konstrukcji dachu i murów. W praktyce oznacza to większy nacisk na kontrolę mikroklimatu w świątyni, stan dachu i rynien oraz poprawne mocowanie paneli do muru.
Witraże kamieniczne pracują inaczej: często są w klatkach schodowych, nad drzwiami, w wykuszach, czyli w strefach intensywnej eksploatacji. Tu częściej występują uszkodzenia mechaniczne (uderzenia, trzaskanie drzwiami, wibracje od ruchu ulicznego) oraz błędne „ulepszanie” przez wspólnoty (wymiana na plastik, zamurowanie). Punkt kontrolny: jeśli witraż znajduje się w miejscu intensywnego ruchu ludzi, konieczne są dodatkowe procedury ochronne podczas remontów i codziennej eksploatacji.
Najważniejsze wnioski
Witraż to nie „ładne okno”, lecz zabytek o równoczesnej funkcji artystycznej, symbolicznej, użytkowej i dokumentacyjnej; każda pochopna ingerencja jest porównywalna z nieodwracalnym zniszczeniem archiwalnego dokumentu.
Odpowiedzialność za witraże jest podzielona: gospodarz obiektu (proboszcz, wspólnota, zarządca) odpowiada za decyzje i finanse, ale pod nadzorem służb konserwatorskich, a kluczową osobą przy wszelkich pracach jest dyplomowany konserwator szkła i witrażu.
Rozróżnienie poziomów ingerencji jest punktem kontrolnym: bieżąca opieka (przeglądy, ochrona otoczenia, stabilny mikroklimat) może być po stronie gospodarza, natomiast konserwację i restaurację – zawsze prowadzi specjalista według programu prac.
Każda „wymiana”, rozbieranie, uszczelnianie czy czyszczenie samego witraża przez ekipy ogólnobudowlane lub stolarskie to sygnał ostrzegawczy; takie zlecenie bez udziału konserwatora niemal zawsze grozi nieodwracalną utratą autentyczności.
Minimum bezpiecznych działań opiekuna to: regularne wizje lokalne, monitoring zawilgocenia murów i dachu, ochrona witraży podczas remontów (osłony, ograniczenie drgań), prosta dokumentacja zmian oraz weryfikacja kwalifikacji wykonawców przed podpisaniem umowy.
Im głębsza ingerencja w strukturę witraża (np. rekonstrukcje braków, wymiany elementów), tym wyższe ryzyko błędów i kosztów; jeśli pojawia się potrzeba „generalnego odnowienia”, oznacza to zazwyczaj wieloletnie zaniedbania w podstawowej profilaktyce.
Źródła informacji
Conservation of Stained Glass Windows. International Council on Monuments and Sites (ICOMOS) (2004) – Zasady ochrony i konserwacji witraży w obiektach zabytkowych
Corpus Vitrearum Medii Aevi: Guidelines for the Conservation and Restoration of Stained Glass. Corpus Vitrearum International (2004) – Międzynarodowe wytyczne konserwacji i restauracji witraży
Stained Glass: Art, Craft and Conservation. Butterworth-Heinemann (1995) – Technologia witraża, materiały, konstrukcja i praktyka konserwatorska
The Conservation of Glass and Stained Glass. Routledge (2013) – Metody badań, konserwacji i profilaktyki szkła i witraży zabytkowych
Zasady konserwacji i restauracji zabytków architektury. Narodowy Instytut Dziedzictwa (2015) – Polskie wytyczne ogólne, w tym dot. elementów szklanych w architekturze
